DWÓR

   Dwór z folwarkiem w Przyczynie Górnej znajduje się po południowej stronie drogi prowa­dzącejDwór w Przyczynie Górnej ze Wschowy przez Tylewice do Sławy. Zespół usytuowany jest tuż przy granicy wsi z miastem Wschową. Około 70 m w kierunku północno-zachodnim od dworu znajduje się gotycki kościół pw. św. Jerzego. Założenie ma plan czworoboku z podwórzem, przy któ­rym od strony zachodniej usytuowany jest dwór, a pozostałe boki zamyka zabudowa oraz dom mieszkalny. Dwa inne budynki mieszkalne w części północnej folwarku zostały roze­brane. Obecnie dwór zajmuje spółka pracownicza Hodowla Zwierząt Za­rodowych Osowa Sień.

   We wsi istnieją dwa majątki: założenie pałacowo-parkowe na drodze do Tylewic oraz dwor­sko-folwarczne, położone bliżej miasta. Przyczyna Górna przylega do Wschowy od jej za­chodniej strony. Nazwę wsi ‘Przyczyna’ tłumaczy się jako „przydatek, dodatek, przydzia­łek”, sugerując tym samym związek wsi z miastem. Przyczyna Górna w źródłach pisanych pojawiła się najwcześniej ze wszystkich osad znajdujących się na tym terenie. Z dokumen­tu lokacyjnego klasztoru w Przemęcie z 1210 roku wynika, że Przyczyna („Prestina”) ist­niała wówczas w obrębie kasztelani przemęckiej. Przypuszcza się, że lokacja Przyczyny po­przedziła lokację Wschowy, o której informuje dokument Przemysła II z roku 1273. Ksią­żę nadał wówczas nieznanemu bliżej Walterowi przyległą do Wschowy „civitate adiacen­te” wieś Przyczynę („Przyczyn”) zajmującą 50 łanów ziemi osadzonej na prawie magde­burskim. Ze względu na lokalizację koło handlowego szlaku „drogi poznańskiej” oraz bli­skość miasta, wieś miała możliwość rozwoju. W 1345 roku po okresowej przynależności do Śląska, Kazimierz Wielki przywrócił Wschowę Królestwu Polskiemu. Najwcześniejszy opis majątku we wsi dotyczy dziedzicznych dóbr sołeckich w Przyczynie z 1499 roku. Był to majątek sołtysa Andrzeja składająca się z: „…Turrim, Domum Argillatam, dias Lamus, Stabulum Equorum, mediem Ovilis, Agrorum, Allodii Scultetiae, et Agrorum de Stoch, me­dium Konsum, [...] Octo Virgas Agri in quo situm est Molendium Ventile, quod Molendium dubet esse omnium Fratrum,…”. Najprawdopodobniej nowa siedziba powstała po pożarze w 1477 roku, który doszczętnie zniszczył Przyczynę Górną. Nie ma jednak przekazów źró­dłowych, gdzie dokładnie mieścił się wskazany folwark. Badania archeologiczne prowa­dzone na terenie wsi ujawniły jedynie przypadkowe znaleziska z okresu wczesno- i późno­średniowiecznego, a na ich podstawie nie można określić dokładnego położenia majątku. W 1856 i 1865 roku właścicielem dóbr ziemskich w Przyczynie Górnej był niejaki Joseph Niche. Brak jednak danych potwierdzających, że był on fundatorem dworu w Przyczynie.

   Dwór w Przyczynie Górnej jest przykładem tradycyjnej, neoklasycystycznej architektury dworskiej XIX wieku na terenach związanych z Wielkopolską. Siedziba zbudowana zosta­ła na planie prostokąta z pozornym ryzalitem od strony wschodniej. Budynek jest muro­wany z kamienia i cegły. Dwukondygnacyjny nakryty dachem czterospadowym, kryty da­chówką karpiówką, z lukarnami i świetlikami. Na osi głównej fasady znajduje się pozorny ryzalit, nawiązujący do tradycyjnego portyku, artykułowany płaskimi pilastrami porządku jońskiego, podtrzymującymi belkowanie i trójkątny fronton z owalnym otworem okien­nym. Oś ryzalitu zaakcentowana została portalem, poprzedzonym okazałymi schodami i tarasem. Siedmioosiowa, prosta fasada dworu ma w obu kondygnacjach prostokątne okna z płycinami pod parapetem. Elewacja tylna jest ośmioosiowa, artykułowana jedynie przez regularny rytm otworów okiennych oraz górny taras z kamienną balustradą. Opaski okienne i płyciny nie zachowały się do czasów współczesnych.
   Po 1945 roku dwór przeszedł na własność Państwowego Ośrodka Hodowli Zarodowej Osowa Sień. Obecnie właścicielem zespołu jest spółka pracownicza Hodowla Zwierząt Za­rodowych Osowa Sień. W latach 80. XX wieku obiekt znacznie przebudowano, zmienia­jąc układ wnętrz, szczególnie pierwszego piętra. Założono także instalację wodno-kanali­zacyjną, elektryczną i centralnego ogrzewania. W 2000 roku wyremontowano dach i po­łożono nową dachówkę karpiówkę w kolorze czerwonym. Po 2000 roku wyremontowano elewacje zewnętrzne, nadając nową kolorystykę.

Dwór w Przyczynie Górnej - widok z bokuDwór w Przyczynie Górnej - widok z bokuDwór w Przyczynie Górnej - widok z parku




KOŚCIÓŁ

   Kościół w stylu gotyckim został zbudowany prawdopodobnie około połowy XIV wieku. Prezbiterium zamknięte prostą ścianą, przy prezbiterium zakrystia, nawa na rzucie prostokąta, od zachodu kwadratowa wieża. Jest to Kosicół w Przyczynie Górnejświątynia murowana z cegły (prawdopodobnie stąd pochodzi określenie "czerwony kościół") oraz z kamienia narzutowego w dolnych partiach murów. Wnętrze nakryte jest pozornym sklepieniem kolebkowym. Na wieży znajduje się wiatrowskaz w kształcie koguta.
    Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1345 r. 23 maja tego roku król Kazimierz Wielki wydał dwa przywileje, na podstawie których Wschowa między innymi otrzymała wieś Przyczynę Górną  z kościołem. Kościół został ponownie wspomniany w dokumencie króla Władysława Jagiełły z 1404 r., gdy władca potwierdzał przynależność Przyczyny do Wschowy. W zachowanych aktach kościelnych diecezji poznańskiej parafia w Przyczynie Górnej jest po raz pierwszy wspomniana w 1405 r. (pleban Mikołaj). Ks. prof. Józef Nowacki w Dziejach archidiecezji poznańskiej (tom II) wymienia także innych plebanów z Przyczyny Górnej: Jana (1419/1420), Erazma (1425), Jana Hagera (1425), Mikołaja (1429/1432), Macieja (do 1447), Szymona (1449), Bernarda (1468/1470), Andrzeja Skoraczewskiego (1476), Marcina Tunkyel (1481/1483), Mikołaja (1483/1494), Bernarda (1497/1507), Piotra Deutscha (1507/1548), Jerzego Polena (1548 – usuniętego w tym samym roku za sprzyjanie nowinkom religijnym) oraz Łukasza Asmana (od 1548 r.).
    W okresie reformacji, która we Wschowie odniosła pełne zwycięstwo, kościół w Przyczynie Górnej przeszedł w ręce protestantów. Doszło do tego w 1578 r. Józef Joneman w Dziejach Ziemi Wschowskiej i stołecznego jej miasta Wschowy tak opisał to wydarzenie: "(...) w roku 1578, gdy ostatni pleban katolicki, (...) nie mógł się nic dobrego spodziewać, za tym kościół ten opuścił, tedy magistrat i ten kościół przyczyński (...) objął i przy nim do tej parafii i należących gruntów Baltazara Walthera za pastora przyczyńskiego osadził, (...)".
W okresie, gdy kościół w Przyczynie należał do protestantów kolejnymi pastorami w nim byli: Baltazar Walter (w latach 1578 -1579), Walentin Florian (do 1601 r. - w kościele znajdował się jego nagrobek),  Adam Crusius (w latach 1602-1613), Melchior Teschner (do 1635 r. - znany kompozytor i kantor zboru Kriplein Christii, twórca muzyki do słynnej pieśni pastora Herbergera "Valet will ich dir geben") oraz Paul Clapius (od 1636 r. do 1642r., po zwróceniu katolikom kościoła został przeniesiony do wybudowanego w Przyczynie Górnej zboru). Prawdopodobnie około 1595 r. w kościele dokonano pewnych remontów (data 1595 umieszczona jest we fryzie nad prezbiterium)
W okresie kontrreformacji kościół katolicki podjął próbę odbudowania swoich wpływów. Dotyczyło to także Wschowy. W grudniu 1604 r. katolicy odzyskali kościół farny. Później podjęto także sprawę kościoła w Przyczynie Górnej. W 1625 r. proboszczem parafii katolickiej we Wschowie został Kasper Santoff, kanonik kolegiaty NMP w Poznaniu. Wkrótce uzyskał on także inwestyturę do parafii w Przyczynie Górnej i 1 listopada 1625 r. podjął próbę przejęcia kościoła. Towarzyszył mu pleban z Łysin i kilka innych osób. W księgach Grodzkich Wschowskich zachował się interesujący opis całej sprawy: "Upatrzywszy czas w dzień Wszystkich Świętych, gdy za pierwszym dzwonieniem kościół beł otworzony, oni za kościołem się zaczaiwszy, obadwaj pospołu i z nimi strażnik celny, niejaki Świerczewski, po cichu do kościoła, gdy tam jeszcze nikogo nie było, bez wszelkiej ceremonijej, śpiewania, albo jakiegokolwiek odprawiania nabożeństwa weszli i nikogo, chyba ławki, które mówić nie umieją, jeżeliby intromisyjej dopuszczał, nie spytawszy, ledwie przez te trzy minuty tam się zabawiwszy, z kościoła wyszli i na wóz wsiadwszy odjechali." Prawdopodobnie jest to uzasadnienie stanowiska rady miejskiej, która nie uznała faktu przejęcia kościoła w Przyczynie przez proboszcza Santoffa (cytat za: Jolanta Dworzaczkowa, Kontrreformacja we Wschowie). Na kilkanaście lat kościół w Przyczynie Górnej pozostał jeszcze w rękach protestantów.
    W 1637 r. inwestyturę do parafii w Przyczynie otrzymał Krzysztof Żegocki, ale uniemożliwiono mu jej przejęcie. 10 października tego roku  doszło do incydentu. Grupa szlachty (Johannes Rauball w swoim artykule Kontrreformacja we  Wschowie pisze, że grupa składała się z około 20 Polaków, w tym szlachciców, służby kościelnej, zakonników i katolickich duchownych) zamknęła i zaplombowała wszystkie drzwi do kościoła. Po kilku dniach rada miejska Wschowy poleciła kościół otworzyć i nadal odprawiać w nim nabożeństwa protestanckie. Ostatecznie do przejęcia parafii w Przyczynie Górnej przez proboszcza Krzysztofa Żegockiego doszło 20 czerwca 1642 r. Wspomniany już Józef Joneman napisał: "Krzysztof Żegocki (...) na Probostwo Przyczyńskie prezentę królewską i aprobacyję biskupią otrzymawszy do (...) instalacji przystąpić chciał, przy niedopuszczeniu onej, opieczętowanie kościoła przez woźnego i szlachtę nastąpiło, na co magistrat niezważając znowu odpieczętował i nabożeństwo dysydenckie w nim kontynuować zlecił, względem czego wspomniany ksiądz proboszcz magistrat i pospólstwo miasta Wschowy do asesorii Jego Królewskiej Mości zapoznawszy, wypadł w Warszawie w piątek po Święcie zapowiedzenia Najświętszej Panny w roku 1642 dekret przysądzający kościół z plebanią dawno katolickie (...) temuż księdzu Żegockiemu (...). Nazajutrz po Bożym Ciele w tymże roku w obecności tychże komisarzy i innych obywateli kościół z plebanią onemu oddano, a tymczasowego pasterza dysydenckiego Pawła Klapiusza do nowego dysydenckiego w innym miejscu tej wsi blizej miasta, po owym dekrecie wprędce w drzewo i lepiankę postawionego kościoła magistrat wprowadził (...)".  
Przekazany katolikom kościół został w 1642 r. (lub w 1643 r.) poświęcony przez biskupa poznańskiego Wojciecha Tolibowskiego pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i Świętego Jerzego. Przejęcie  kościoła nie spowodowało jednak powrotu ludności do katolicyzmu. Według Johannesa Rauballa na msze święte w "czerwonym kościele" przychodziło niewielu wiernych. W księgach kościelnych za lata 1643 -1699 odnotowano zaledwie 78 chrzcin, 20 ślubów i 13 pogrzebów.
    Prawdopodobnie kłopoty z utrzymaniem parafii w Przyczynie Górnej doprowadziły do podjęcia w 1677 roku decyzji o afiliowaniu (czyli przyłączeniu) kościoła do parafii we Wschowie. Stan ten trwa do dzisiaj - do 2000 r. Przyczyna Górna należała do parafii pw. św. Stanisława Biskupa, a od 2000 r. do utworzonej wówczas parafii pw. św. Jadwigi Królowej.
    W 1889 r. dokonano w kościele w Przyczynie Górnej odkrycia gotyckich fresków, pochodzących prawdopodobnie z XV wieku. Zostały one częściowo odsłonięte w latach 1905-1907, gdy poddano je zabiegom konserwatorskim. Całkowicie zostały odsłonięte w 1931 r.  Na północnej ścianie prezbiterium zachowane są sceny z historii syna marnotrawnego (postacie ludzkie, roślinność i zwierzęta) oraz tylko częściowo zachowana  jest postać  św. Jerzego na koniu. Na ścianie południowej prezbiterium znajdują się natomiast sceny: Grzechu Pierworodnego (pełne postacie Adama i Ewy przy drzewie), Pocałunku Judasza oraz Pokłonu Trzech Króli. Na ścianie wschodniej prezbiterium wyraźnie góruje nadnaturalnych wymiarów postać  Świętego Krzysztofa z dzieciątkiem na prawym ramieniu.  Na tej samej ścianie widoczny jest  klęczący pustelnik (trzymający w dłoni latarnię, obok leży duża księga)  oraz para królewska i orszak rycerski na tle obwarowanego miasta. Na całej długości północne ściany nawy  znajdują się dwa rzędy malowideł. W rzędzie górnym jest wyobrażenie piekła, gdzie wśród płomieni widoczny diabeł ciągnie na łańcuchu potępionych. Dalej znajduje się przedstawienie siedmiu grzechów głównych, wyobrażonych przez zwierzęta wiozące na swoich grzbietach ludzi (między innymi osioł uosabia lenistwo). W dolnym rzędzie malowideł sceny pasyjne – zachowane fragmenty biczowania i skazania Pana Jezusa.  Z kolei na łuku tęczowym  zachowała się stylizowana dekoracja roślinna oraz kogut.

Ponadto w kościele zachowały się :

1/ barokowy ołtarz główny z XVIII wieku. Jego punktem centralny jest rzeźba przedstawiająca Najświętszą Marię Pannę stojącą na kuli, wokół której opleciony jest wąż z jabłkiem w pysku. Między kolumnami znajdują się postacie: św. Anny (z lewej strony) i św. Joachima (z prawej strony). W górnej kondygnacji płaskorzeźbione przedstawienie walki św. Jerzego ze smokiem. Na gzymsie zwieńczenia rzeźba Boga Ojca trzymającego kulę ziemską.

2/ barokowy ołtarz boczny z XVII w. z obrazem św. Wojciecha. Święty trzyma w dłoni krzyż, wiosła i dzidy. Ubrany jest w szaty biskupie. Na obrazie umieszczono także herb Poraj.

3/ barokowy ołtarz boczny z XVIII w.  z obrazami : św. Ignacego Loyoli i św. Franciszka Ksawerego.

Przyczyna Górna - Kościół
Główne wejście do KościołaPo prawej: Barokowy ołtarz boczny z XVII w. z obrazem św. Wojciecha.Barokowy ołtarz główny z XVIII wieku w prezbiterium Kościoła Św. JerzegoProspekt organowy nad chórem muzycznymRzeźbiona scena Ukrzyżowania Pańskiego, znajdująca się na belce pod łukiem tęczowymŚredniowieczne malowidło przedstawiające świętego KrzysztofaBarokowy ołtarz boczny z XVIII w. z obrazami : św. Ignacego Loyoli i św. FranciszkaMalowidło przedstawia prawdopodobnie scenę Matki Boskiej Królowej siedzącej na tronie i trzymającej dzieciątko Jezus na kolanachBarokowy ołtarz główny z XVIII wieku. Jego punktem centralny jest rzeźba przedstawiająca Najświętszą Marię Pannę stojącą na kuli, wokół której opleciony jest wąż z jabłkiem w pysku. Między kolumnami znajdują się postacie: św. Anny (z lewej strony) i św. Joachima (z prawej strony). W górnej kondygnacji płaskorzeźbione przedstawienie walki św. Jerzego ze smokiem. Na gzymsie zwieńczenia rzeźba Boga Ojca trzymającego kulę ziemską.Widok na ołtarz główny i belkę. Na belce tęczowej umieszczone są XVII-wieczne rzeźby Matki Boskiej, św. Jana


Dzwony w kościele św.Jerzego (obiekty historyczne zniszczone):

Dzwon z 1465r.
    Opis: Dzwon spiżowy,Korona złożona z sześciu kabłąków. Inskrypcja wokół szyi dzwonu ujęta w dwa półwałki. Na płaszczu plakieta
przedstawiająca Chrystusa na krzyżu pomiędzy dwoma postaciami: Marią i św.Janem.

Średnica 59cm,wysokość 58cm, wysokość korony 12cm. Język łaciński. Minuskula gotycka.

Edycja inskrypcji na podstawie karty muzealnej Deutsches Glockenarchiv w Norymberdze:" O Królu Chwały przybądź z pokojem.Boże pomóż.Roku Pańskiego 1465."


Dzwon z 1732r.
    Opis: Dzwon spiżowy,Korona złożona z sześciu kabłąków. Inskrypcja wokół szyi dzwonu ujęta w dwa półwałki.Poniżej fryz z trójkątnych liści.

Średnica 40cm,wysokość 38cm, wysokość korony 8cm. Język niemiecki. Majuskuła humanistyczna.

Edycja inskrypcji na podstawie karty muzealnej Deutsches Glockenarchiv w Norymberdze: "W roku 1732 odlał mnie Stefan Werner w Lesznie"

PAŁAC
Pałac w Przyczynie Górnej
   Założenie pałacowo-parkowo-folwarczne w Przyczynie Górnej znajduje się w zachodniej części wsi, przy drodze prowadzącej ze Wschowy przez Tylewice do Sławy. Do pałacu pro­wadzi krótka i szeroka aleja obsadzona drzewami. Relikty parku znajdują się po obu stro­nach alei, tuż przy głównej drodze. Przednią część czworobocznego dziedzińca otacza za­budowa folwarczna (czworak, spichlerz, kuźnia, obory). Z położonym w głębi pałacem są­siaduje park krajobrazowy. Obecnie pałac stanowi własność Spółki Hodowli Zwierząt Za­rodowych Osowa Sień, spełniając funkcje mieszkalne.
   Spis dóbr prowincji poznańskiej z 1859 oraz 1865 roku ujawnia, że właścicielem mająt­ku był Joseph Niche. Nie określa jednak, czy należały do niego oba majątki w Przyczy­nie. W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego z 1888 roku został wymieniony ma­jątek („dominium”) o areale 366,19 ha, z czterema domami, gorzelnią parową, stajnią i stodołą bez podania właściciela. Pod koniec XIX wieku dobra posiadał prawdopodobnie lejtnant Bernard Mendel, o czym świadczą inicjały „MB” umieszczone na szczycie elewa­cji południowej. Powstały pod koniec XIX wieku obiekt, stylowo nawiązuje do renesan­su i klasycyzmu. Cechy te widoczne są głównie w detalu architektonicznym i ornamenty­ce. Charakterystyczne dla doby eklektyzmu, takie elementy jak strzelista wieża czy drob­ne lukarny w spadzistym dachu, upodabniają pałac w Przyczynie Górnej do nieco wcze­śniejszych rezydencji w Wielkopolsce – w Górze koło Jarocina 1877-1878, czy w Kobyl­nikach koło Szamotuł. Wraz z budową nowego pałacu modernizacji został poddany sta­ry folwark w celu zharmonizowania całego założenia dworskiego. Świadczyć może o tym fakt, że od strony wjazdu został wtórnie wprowadzony park, zamykający optycznie wi­dok na włości. Wspomniany park widnieje na mapie wsi z około 1900 roku, nie ma go na wcześniejszych planach z 1. i 2. poł. XX wieku. Pałac założony jest na rzucie zbliżonym do litery „L” z trzema ryzalitami. Malowniczą bryłę obiektu tworzy szereg odrębnych, asy­metrycznie ustawionych do siebie członów. Dominującym elementem jest okrągła wie­ża w południowo-wschodnim narożniku. Budynek podstawowy jest jednokondygnacyjny z mieszkalnym poddaszem. Ryzality wschodni i północny są piętrowe, a frontowy trzy­kondygnacyjny.
   Wszystkie człony mają dachy dwuspadowe z wyjątkiem wieży, nakrytej ostrosłupowym hełmem z iglicą. Układ wnętrz dwutraktowy z sienią przelotową. Pośrodku sześcioosio­wej fasady znajduje się reprezentacyjne wejście poprzedzone tarasem z kamienną balustra­dą zdobioną motywem ślimacznic. Na taras prowadzą boczne schody z kutą balustradą, dekorowaną floralnie. Portal główny zdobią pilastry dźwigające belkowanie z puttami, na których wsparty jest trójkątny naczółek z motywem muszli w polu.

   Najokazalszy jest trójkątny szczyt ryzalitu elewacji frontowej, ujęty spływami wklęsło-wy­pukłymi. Umieszczony w nim otwór okienny zamknięty jest arkadowo i flankowany przez dwa pilastry i zwieńczony dekoracyjnymi główkami podtrzymującymi belkowanie, na któ­rym umieszczona jest koncha z motywem muszli. Nad drugim belkowaniem umieszczo­ny jest kartusz z resztkami inicjałów „MB”, nad którymi jest koncha zwieńczona iglicą. W głównym ryzalicie na wysokości drugiej kondygnacji umieszczony jest taras z analo­giczną do tarasu dolnego kamienną balustradą. Dwa pozostałe trójkątne szczyty posiada­ją podobną ornamentykę, a w miejsce kartusza wprowadzone jest tondo łączące ornament okuciowy. Otwory okienne elewacji frontowej oraz wschodniej posiadają profilowane opa­ski oraz dekoracyjne konchy z motywami muszli w nadprożach. Zachowała się także ory­ginalna drewniana stolarka okienna z podziałem krzyżowym i bogato dekorowaną listwą przymykową oraz drzwiową z ościeżami i kutą żelazną kratą. Dekoracja drzwi jest analo­giczna do motywów dekoracyjnych szczytów i operuje ornamentem okuciowym o nider­landzkiej proweniencji.

   Pałac nie ucierpiał w trakcie II wojny światowej. Po 1945 roku pałac przejął Państwo­wy Ośrodek Hodowli Zarodowej Osowa Sień. Rezydencję adaptowano na pomieszczenia mieszkalne oraz biurowe. Remonty ograniczyły się do położenia na elewacjach zewnętrz­nych nowego tynku cementowo-wapiennego. Budynek zmodernizowano przez założenie instalacji wodno-kanalizacyjnej, elektrycznej i centralnego ogrzewania.


Pałac w Przyczynie Górnej - widok z przoduPałac w Przyczynie Górnej - lewe skrzydłoPałac w Przyczynie Górnej - widok z tyłu



© 2014 by C&C